Panieńska Góra 331
Bogusz Zygmunt Stęczyński
PANIEŃSKA GÓRA
Na pół mili od Wojnicza ku południowi wznosi się góra, zwana babią lub panieńską górą, a której nazwa dziwnie potwierdza podanie jakie się dotąd zachowuje o zdarzeniach które się tu dziać miały przed ośmią wiekami. Dziwna to siła tych podań ludu, które przez wieki, ludy i zdarzenia rozmaite przechodzą żywe i zdrowe, i przetrwawszy wszystkie burze które wstrząsły światem, narody całe poniszczyły, lub inny kształt im nadały, zpożyły zabytki dziejowe, bądź czy to piórem, czy niebotyczne-mi pomnikami wypisane, pozostają całe, nieśmiertelne, do gruzów jakich, do mogiły lub skały przykute. I kamień po kamieniu rozejdę się gruzy na okoliczne budowy, niezmordowany pług rolnika zorze powoli mogiłę skiba po skibie, skała prochem wysadzona w powietrze rozbiegnie się daleko i szeroko za rozkazem przemysłu, tego wroga pamiątek dawnych; a przecie podanie cudem prawdziwym zostaje zaczarowane do miejsca, w którem już ani śladu nie ma przebiegłych na niem wydarzeń. Takiem jest to podanie o górze panieńskiej, podanie, o którem już po krotce wspominaliśmy w jednym z naszych obrazków. Jest to podanie o owej walce za Bolesława Śmiałego, między zemstę rozpalonemi mężami i ojcami a ich niewiernemi żonami i rozpustnemi córkami. Niepomni mężowie na własne rozpusty, któremi zmiękczeni i zniewieściali, zbytkowe i rozwięzłe pędzili życie w Kijowie, tej Kapui ich ducha rycerskiego, gonili z ogniem i mieczem za niewiernemi kobietami, które z nowemi kochankami uciekając przed zemstą męzką i karą ohydną noszenia psów u piersi, tutaj dopędzone zostały i tam powstał, jak podania latopisów naszych głoszą, Wojnicz na pamiątkę tej dziwnej wojny; a tu na tej górze okopały się i zawzięcie broniły się królewskiemu wojsku. Zwycięztwo jak zawsze zostało przy silniejszym, a dzieje przypomniawszy słabość niewieścią i zbrodnie mężowskie, zostawiły tylko pamięć sromotnej kary, której podległy zwalczone niewiasty. Podanie, które krótkiemi zwykło przemawiać słowy, zostawiło tylko nazwę góry panieńskiej, otwierając wędrownikowi szerokie pole do marzeń i myśli tysiąca. To też umysł najzimniejszy zamarzy mimowolnie na tej górze panującej nad całą okolicą. Raz rozbudzony okopami które w rzeczy samej zachowują się dotąd na wierzchołku tej góry, ileż więcej wysnuje myśli i marzeń, gdy się przed okiem ciała rozciągnie widzialny ztąmtąd widokrąg. Sama góra z trzech stron wznosi się stromo nad doliną, po której płynie Dunajec swem zmiennem korytem. Jakoż ta płaszczyzna zamknięta pagórkami zdaje się być dziełem tej rzeki, i łatwo uwierzyć można, że koryto Dunajca ocierało się kiedyś o stopy góry panieńskiej. Od strony tylko zachodniej łączy górę przesmyk wyżyny z innemi wzgórkami, które dalej rozbiegają się w rozmaite strony. Góra ta wyniosła panuje nad przestrzenią kilkunastu mil kwadratowych. Boki jej pokryte tu i ówdzie skąpemi krzakami jałowcu; na dole bieleją rozrzucone chatki Wielkiej Wsi, i źródło, zkąd sączy się czysta krzyształowa woda. Okopy są prostopadłe, a wchodzi się na nie przez ścieżkę wystąpaną na fosie która musiała kiedyś je otaczać. Widok z nich jest rozległy i wspaniały. W dole, jak mówiliśmy, srebrzy się kręta wstęga Dunajca, który przebywszy rozmaicie pokrajane pagórki, spuszcza się w tak zwaną dolinę Wojnicką, zkąd już swobodniej i szerzej pędzi ku matce Wiśle. Tam dalej ku południowi liczne parowy, wzgórki, pola śród lasów, i w głębi po nad wody doliny, skaliste Tatry wiecznym śniegiem błyszczące w mgle niebieskawej niknące, jak myśl o przyszłości tonie w mgle marzeń. Ku północy płaszczyzny, wciąż płaszczyzny, bo wyniosłości tej kilkunastomilowej przestrzeni nikną w takiej wysokości. I widać wioski, kopuły miasteczek, a dalej puszcza niepołomska, nadwiślańskie piaski, a po zatem wszystkiem ciemna i mglista zasłona świętokrzyskich borów. Taki jest obraz, jaki się z wierzchołka tej góry przed zdumionem pojawia okiem, którego opis po większej części pożyczyliśmy z wymownego dzieńnika podróży naszego Seweryna Goszczyńskiego. A jeźli ciekawy wędrowiec zbiegnie na dół, i na drodze ku Zakluczynowi wiodącej siądzie na przewozowy prom, którym się Dunajec przebywa, usłyszy echom powierzane pieni mazurskie i powieści przewoźników o tym kapryśnym, niestałym, a często rozhukanym Dunajcu, które mu uzupełnią ten obraz pełen poezyi dla oka i duszy.
Rysunek Stęczyńskiego pochodzi z 1846 roku i powstał zapewne podczas jego podróży do ojca, który w Stróżach urządzał ogrody. Przymusowy powrót do Tarnowa już dla miłośnika "poezyi dla oka i duszy" taki przyjemny nie był link.
Dziś na Panieńską Górę można łatwo wejść niebieskim szlakiem z Wielkiej Wsi; od parkingu pod Żabką pół godziny. W połowie podejścia zaczyna się droga krzyżowa. Mija szczyt i wkrótce doprowadza do wałów ziemnych, które są już prawie nieczytelną pozostałością zamku Trzewlin. W miejscu dziedzińca umieszczono sporej wielkości stalowy krzyż jubileuszowy. Nieco poniżej, po stronie południowej można zobaczyć nieduże pozostałości muru obwodowego. Całą górę porasta las mieszany, w partiach wierzchołkowych chroniony rezerwatem przyrody, poniżej cięty ("Wstęp wzbroniony - ścinka i zrywka drewna").
Widoki na Tatry i Góry Świętokrzyskie, którymi zachwyca się Stęczyński odeszły w przeszłość, ale jest nadzieja na ich przywrócenie związana z radosną działalnością Lasów Państwowych.
PS Motywy wędrowne.
Przytoczona przez Stęczyńskiego opowieść (Inspirowana balladą Mickiewicza?) przypomina nieco tę związaną z Pietrele Doamnei w Górach Rarău. Tę Doamnę zamierzam odwiedzić ponownie latem. Mam w pobliżu interes, bo niedaleko Solki, na terenie dawnej osady Glit namierzyłem pole Jakóba Szeli.
